Społeczny kameleon

Dzisiejszy tekst jest drugą częścią trzyodcinkowego cyklu, w którym rozważać będę aspekt funkcjonowania rozpinający się pomiędzy tolerancyjnym podejściem do drugiego człowieka a społeczną mimikrą. Ostatni artykuł poświęcony będzie syntezie tych dwóch podejść.

Będę koncentrował się na swoim doświadczeniu, nadając temu tekstowi rys autoterapeutyczny. Zasygnalizuję moje rozumienie szerszego kontekstu psychologicznego, ale nie jest to moim głównym celem. Nie wątpię, iż znajdziecie w tym tekście elementy odnoszące się również do waszego doświadczenia i będziecie mogli wyciągnąć z niego interesującą refleksję.

Bywam człowiekiem bez właściwości. Potrafię odrzucić siebie i upodobnić się do rozmówcy czy grupy, w której się znajduję. Umiem wtopić się w tło. Mogę zacząć mówić, myśleć i czuć jak ludzie w moim otoczeniu. A właściwie — by uściślić — potrafię odtwarzać moje wyobrażenia o innych; przecież nie wiem na pewno, co myślą. W takich momentach przestaję istnieć, stając się jedynie lustrem.

Przykład

Za przykład niech posłuży cała klasa zachowań, które są dla mnie charakterystyczne — chodzi o kompletne zanurzanie się w temat, który fascynuje mojego rozmówcę.

Jeżeli dostrzegam, że druga osoba szczególnie interesuje się jakimś tematem, zawieszam własne zainteresowania, odstawiam je w kąt i w pełni poświęcam się temu, co ona mówi. Nie ma znaczenia, czy temat był dla mnie wcześniej interesujący — mogła to być najnudniejsza treść na świecie; jednak po chwili rozmowy staję się nią zafascynowany i zaangażowany.

Dla jasności: nie jest to oszustwo ani poza. Moje myślenie faktycznie się zmienia i to, co przed chwilą było nudne, staje się autentycznie ciekawe. Zazwyczaj, gdy rozmowa się kończy, zagadnienie ponownie staje się nudne — aż do momentu kolejnego spotkania. Jeżeli jednak z kimś przebywam regularnie, tematy na tyle we mnie wsiąkają, że nawet pod nieobecność tej drugiej osoby zajmuję się nimi z zainteresowaniem.

Efekt jest na tyle intensywny, że nie jestem w stanie powiedzieć, gdzie kończą się pożyczone zainteresowania, które tylko udaję, że lubię, a gdzie zaczynają się moje własne pasje. Możliwe, że granica ta jest nieostra i że kilka tematów, które początkowo były dla mnie nieistotne i wobec których udawałem zainteresowanie na potrzeby relacji, stało się autentycznymi fascynacjami.

Ten wzorzec zahacza o zagubienie własnej tożsamości i może prowadzić do kryzysu w jej obrębie. Spójrzmy na kilka dodatkowych przykładów, które obrazują ten proces.

Więcej przykładów

W konwersacji mam tendencję do przyjmowania tonu głosu i słownictwa rozmówców. Sposób, w jaki mówię, zmienia się w trakcie dialogu — im lepiej poznaję drugą stronę, tym bardziej się do niej upodabniam: odwzorowuję jej emocje, uczę się jej idiomów. Moja mowa staje się lustrzana.

Gdy jestem zaangażowany w zajęcia grupowe, mam silną tendencję do podążania za tym, co robią inni. Częściowo jest to przejaw ogólnego konformizmu, jednak doprowadzony do sytuacji, w której nigdy nie mam własnego zdania. Czekam, aż inni się na coś zdecydują, i dopiero wtedy podłączam się pod ich plan. Jeżeli planów jest kilka, wybieram jeden i zaczynam go ślepo popierać.

Jeżeli zdarzy mi się poczuć niezgodę z decyzją i działaniem grupy, nie wspominam o tym. Nawet jeśli widzę, że obrana droga zakończy się porażką, nie reaguję i pozwalam, by zdarzenia rozegrały się zgodnie z decyzją większości. Na koniec, razem ze wszystkimi, narzekam na niefortunny przebieg wypadków — którym mogłem zapobiec jednym dobrze dobranym zdaniem.

Skąd się to bierze

Mój styl przywiązania można by określić mianem mieszanego: zawiera on zarówno elementy stylu unikającego — który dominuje — jak i lękowego. Połączenie tych dwóch jest źródłem mojego przekształcania się na potrzeby rozmówcy.

Styl lękowy odpowiada za obawę, iż to, co mam do powiedzenia i zaoferowania, nie jest interesujące i zostanie odrzucone. Skutkuje to niechęcią do dzielenia się własnymi przemyśleniami, zainteresowaniami czy poglądami — styl unikający dodatkowo wzmacnia ten efekt.

Z lękowych aspektów wynika również moja skłonność do przytakiwania rozmówcy. Staram się w ten sposób przypodobać drugiej osobie i stworzyć u niej — oraz u siebie — wrażenie, że jesteśmy do siebie podobni. Zwiększa to poczucie bezpieczeństwa, zmniejszając postrzegane ryzyko odrzucenia. Instynktownie czuję, że osoby do siebie podobne trzymają się razem, i daje mi to pewną dozę komfortu.

Styl unikający dokłada do tej sytuacji potrzebę bycia skrytym i niepoznanym. Im mniej o sobie mówię i im bardziej pozwalam, by konwersacja była skoncentrowana na rozmówcy, tym bardziej komfortowo się czuję. Paradoksalnie mogę być w relacji, choć wcale mnie w niej nie ma — o ile uczynię ją całkowicie skupioną na drugiej osobie.

Połączenie tych czynników nadaje mi charakter społecznego kameleona — przystosowującego się do otoczenia i niezainteresowanego posiadaniem własnych właściwości.

Ograniczenia i wyjątki

Dla pełnej siły tego efektu niezbędny jest bezpośredni kontakt z drugą osobą. Muszę widzieć, słyszeć i czuć rozmówcę, by faktycznie włączyć tryb mimikry. Być może jest to kwestia posiadania wystarczającej ilości informacji. Efekt jest taki, że moje wypowiedzi pisemne są nieporównywalnie bardziej niezależne i „moje” niż cokolwiek, co powiem w bezpośredniej rozmowie. Jeżeli chcecie wiedzieć, co naprawdę myślę, czytajcie to, co piszę — ewentualnie to, co wygłaszam w formie niezakłóconej przemowy.

Dominującym komponentem w moim sposobie przywiązywania się jest unikanie. Zdarzają się sytuacje, w których ten styl bierze górę nad aspektem lękowym i zamiast konformizmu pojawia się ucieczka. Im trudniejszy i bardziej kontrowersyjny temat, im bardziej agresywny rozmówca, tym większa szansa, że ucieknę, zamiast się dostosować. To sytuacja rzadka przy kuchennym stole, ale realistyczna w przypadku przypadkowego konfliktu na ulicy.

Jak to się objawia w relacjach

Uważnie słucham tego, co masz mi do powiedzenia, jednak sam niechętnie inicjuję tematy. Drążę to, co powiedziałeś, dopytuję, interesuję się, zgłębiam. Może to tworzyć wrażenie szczerego zainteresowania — i w istocie nim jest. W konsekwencji jednak o sobie nie mówię praktycznie wcale. Masz niewielkie szanse, by dowiedzieć się, co mnie interesuje.

Oddaję decyzję o tym, co robić, w twoje ręce. Sam niechętnie proponuję zajęcia; raczej podchwytuję sugestie i staram się je popierać oraz promować. Czasem mylnie zinterpretuję twoje intencje — co zapewne wywoła twój opór — a ja szybko się z niego wycofam. Chcę zgadzać się na to, co proponujesz, a nie wychodzić z własną inicjatywą. Oczekuję, że to ty z nią wystąpisz — ja czekam na wskazówki.

Nawet jeśli znamy się długo, istnieje spora szansa, że nie wiesz, kim jestem i co mnie interesuje. W pewnym sensie sam tego nie wiem. Na pierwszy rzut oka możemy mieć wiele wspólnego, jednak nie ma pewności, ile z tego jest fabrykacją mojej potrzeby dopasowania się do ciebie.

Zakończenie

Czasem sam siebie zaskakuję zdolnością do wtapiania się w każdą grupę i każde otoczenie. Wystarczy kilka zdań, minuta obserwacji — i już zaczynam się przekształcać oraz zmieniać.

Na pierwszy rzut oka może się to wydawać „supermocą”, lecz rzeczywistość jest odmienna. Automatyzm tego zachowania sprawia, że tracę poczucie siebie, oddalam się od własnych potrzeb, pragnień i pasji.

Może to prowadzić do poszukiwania izolacji, bo właśnie w niej zachowuję autentyczność — to jednak rodzi kolejne trudności. Dla zdrowego funkcjonowania konieczne jest znalezienie równowagi między otwartością i tolerancją a społeczną mimikrą, o czym już za tydzień. A wy, drodzy czytelnicy — czy zdarza się wam przejmować właściwości partnera lub partnerki w relacji? Czy zawsze potraficie zachować siebie?

Newsletter

Właśnie wystartowały zapisy do blogowego i podcastowego Newslettera!

Czym jest Newsletter?

To wysyłany cyklicznie email zawierający informację o tym co nowego pojawiło się na blogu oraz dodatkowe treści rozwijające, komentujące i pogłębiające tematykę bloga.

Jeżeli chcecie być na bieżąco z najnowszymi materiałami i chcielibyście otrzymywać nawet więcej stoickich treści to zapraszam do subskrypcji!

Jako prezent na start otrzymacie krótki dokument przedstawiający praktyczne porady jak wykonywać poranny i wieczorny przegląd siebie!

Zapisanie wiążę się z podaniem adresu email do korespondencji. Oczywiście w dowolnym momencie można z subskrypcji zrezygnować.

PS. Kilka słów zza kulis

Przy pisaniu tego tekstu korzystałem z pomocy sztucznej inteligencji – konkretnie ChatGPT od OpenAI. To narzędzie pomagało mi w krytyce logiki i struktury oraz w korekcie tekstu.